Chủ động ứng phó nắng hạn  - Kỳ cuối: Thay đổi để thích ứng

Dưới cái nắng gay gắt của những ngày tháng 5, khi nhiều cánh đồng, lòng hồ xuất hiện những vết nứt khô hạn, cả hệ thống chính trị và người dân quyết liệt vào cuộc tập trung chống hạn nhằm bảo đảm nguồn nước phục sụ sinh hoạt và sản xuất.

Cấp bách ứng phó

Dọc các tuyến kênh dẫn từ hồ Sông Sắt, Sông Cạn hay vùng hạ lưu hồ Bầu Zôn, hình ảnh những công nhân ở Trạm Thủy nông Ninh Phước miệt mài kiểm tra, sửa chữa hệ thống kênh mương giữa nắng nóng gay gắt đã trở nên quen thuộc. "Chúng tôi túc trực 24/24 giờ, chỗ nào rò rỉ thì khắc phục ngay, chỗ nào bồi lấp thì khẩn trương nạo vét để hạn chế thất thoát nước", ông Dương Văn Đức Nhã - Phó Trạm Thủy nông Ninh Phước nói. 

Cán bộ thủy nông Ninh Phước điều tiết nước trên hệ thống kênh sau hồ Bầu Zôn.

Từ đầu năm đến nay, các công ty thủy lợi liên tục thực hiện các đợt kiểm tra, rà soát từ thực địa, nhất là vùng xung yếu về khô hạn tại các công trình thủy lợi được giao quản lý, khai thác để kịp thời đưa ra các giải pháp tiết kiệm nước. Ông Phùng Đình Thanh - Phó Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Ninh Thuận cho biết: "Năm nay, đơn vị triển khai tưới luân phiên triệt để. Mỗi đợt mở nước đều tính toán kỹ lưỡng để giảm thiểu thất thoát trên kênh. Việc theo dõi diễn biến thời tiết được thực hiện từng ngày. Mỗi hồ chứa nước, mỗi con đập, dòng kênh đều phải được tính toán, cân đối từng mét khối nước trong thời điểm này nhằm bảo đảm hạn chế thấp nhất tác động của khô hạn, thiếu nước đến đời sống, sản xuất của người dân”.

Tại khu vực phía bắc của tỉnh, dù tình hình khô hạn chưa quá khắc nghiệt, song các phương án ứng phó được chủ động triển khai nhằm tránh bị động trong sản xuất. Ông Đinh Tấn Thành - Phó Giám đốc Công ty TNHH Một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Khánh Hòa cho biết, lượng nước tại các hồ chứa chỉ còn dưới 50% dung tích thiết kế; dòng chảy trên sông, suối đang dần cạn kiệt, vụ hè thu năm 2026 phải khoanh vùng tạm dừng sản xuất một số diện tích ở chân ruộng cao, cuối nguồn nước. Dự kiến, nguồn nước chỉ bảo đảm phục vụ cho khoảng 14.000ha cây trồng vụ hè thu. Hơn 840ha thuộc vùng hưởng lợi từ các hồ chứa nước: Suối Trầu, Am Chúa, Láng Nhớt, Cây Sung và các đập dâng Đồng Tròn, Hàm Rồng, Phước Mỹ sẽ phải tạm dừng sản xuất. Riêng khoảng 108ha sản xuất hưởng lợi từ hồ Cây Sung và 2 trạm bơm Hòn Tháp, Cầu Đôi sẽ không sản xuất trong vụ hè thu năm nay.

Cùng với nông dân và các đơn vị quản lý nước, cơ quan chuyên môn khuyến cáo người dân chủ động ứng phó nguy cơ khô hạn, thiếu nước trong vụ hè thu. Bà Lương Kim Ngân - Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh cho biết, vụ hè thu, chuẩn bị gieo sạ, nông dân được khuyến cáo chỉ sử dụng giống ngắn ngày. Trong đó, với cây lúa, sử dụng phương pháp gieo tập trung, giống 100 - 120 ngày, cá biệt có những giống dưới 100 ngày để né hạn. Một số vùng được khuyến khích chuyển sang cây trồng cạn, hoặc kiên quyết dừng sản xuất, chuyển đổi mùa vụ hoàn toàn để tránh thiệt hại khi xảy ra khô hạn kéo dài.

Ngay từ đầu năm, khi nguy cơ El Nino được dự báo quay trở lại, UBND tỉnh cùng các sở, ngành chức năng đã liên tục ban hành văn bản chỉ đạo ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu nước sinh hoạt. Công tác theo dõi dung tích hồ chứa, xác định vùng nguy cơ thiếu nước và khoanh vùng sản xuất được cập nhật thường xuyên. Tại các cuộc họp điều hành, lãnh đạo tỉnh thống nhất nguyên tắc: "Ưu tiên nước cho sinh hoạt, sau đó đến dịch vụ, công nghiệp, chăn nuôi và cây trồng giá trị cao". Các địa phương, nhất là các xã vùng "rốn hạn" như: Phước Dinh, Phước Hà, Bác Ái, Bác Ái Tây, Khánh Sơn, Đông Khánh Sơn… đều quán triệt tinh thần đó. Ông Đặng Thành Khanh - Phó Chủ tịch UBND xã Bác Ái Tây chia sẻ: "Việc khó nhất không phải là thiếu nước, mà làm sao để người dân hiểu và chia sẻ nguồn nước cùng nhau. Chính quyền địa phương đã đến từng hộ dân tuyên truyền, khuyến cáo không gieo trồng ở những vùng không bảo đảm nước tưới. Thà bỏ trống đất một vụ còn hơn xuống giống rồi nhìn cây chết khô ngoài đồng". 

Người dân thôn Xóm Cỏ (xã Khánh Sơn) tưới nước cho cây sầu riêng.

Tại các xã khu vực Khánh Sơn, khi nhiều con suối bắt đầu cạn dòng, cây sầu riêng - loại cây trồng chủ lực có giá trị kinh tế cao - đang bước vào giai đoạn phát triển trái, cũng là thời điểm cần nhiều nước tưới nhất. Trước tình hình đó, chính quyền địa phương đã đồng hành cùng người dân triển khai nhiều giải pháp chống hạn như ngăn dòng, đào giếng, kéo nước từ đầu nguồn nhằm duy trì nguồn nước tưới, giảm thiểu thiệt hại cho cây trồng.

Qua thực tiễn công tác phòng cháy, chữa cháy rừng (PCCCR), ông Trần Ngọc Hiếu - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, để hạn chế thấp nhất các vụ cháy, giảm thiểu thiệt hại do cháy rừng, trong thời gian tới, các đơn vị chủ rừng, lực lượng chức năng, chính quyền cơ sở phải tập trung thực hiện các nguyên tắc: Phòng ngừa là chính, chủ động phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời; chủ động, sẵn sàng nhân lực, nguồn lực, phương tiện, trang thiết bị cho hoạt động PCCCR, phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội tham gia hoạt động PCCCR; công tác thông tin về dự báo, cảnh báo nguy cơ cháy rừng phải nhanh chóng, kịp thời cho chủ rừng, chính quyền địa phương, cơ sở và các cơ quan chức năng. Việc thực hiện công tác PCCCR phải theo phương châm 4 tại chỗ (Chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, phương tiện tại chỗ và hậu cần tại chỗ); công tác chỉ đạo, chỉ huy PCCCR phải thống nhất, có sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng tham gia chữa cháy rừng. Trong quá trình chữa cháy rừng, đảm bảo an toàn theo thứ tự ưu tiên: Người, tài sản, các công trình, phương tiện, thiết bị tham gia chữa cháy rừng.

Thay đổi để thích ứng

Là vùng khô hạn bậc nhất cả nước, những năm qua, nông dân khu vực phía nam của tỉnh đã từng bước thay đổi tư duy sản xuất nông nghiệp theo hướng.chủ động thích ứng với điều kiện thiếu nước. Thay vì trông chờ vào mưa, nhiều người dân đã chủ động thực hiện những giải pháp có tính căn cơ, bền vững. Nhiều hộ gia đình đã đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm, tưới nhỏ giọt cho vườn nho, táo, măng tây, dưa lưới. Những hệ thống ống dẫn nhỏ đưa nước trực tiếp đến từng gốc cây giúp giảm lượng nước sử dụng nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả sản xuất. Ông Nguyễn Văn Tâm (nông dân trồng nho ở xã Ninh Hải) cho rằng: "Việc áp dụng các biện pháp tiết kiệm nước như tưới nhỏ giọt không chỉ là giải pháp mà còn là yếu tố bắt buộc nhằm thích ứng với điều kiện khô hạn của vùng đất này. Tiết kiệm bằng ý thức, bằng công nghệ mới có thể duy trì cây trồng phát triển, cho năng suất ổn định".

Công nhân điều khiển hệ thống tưới tiết kiệm, tuần hoàn trong một vườn rau đạt chuẩn GAP tại xã Diên Lâm.

Không chỉ thay đổi cách tưới, nhiều vùng cũng còn chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng để thích ứng với tình trạng khô hạn. Những diện tích tiêu tốn nhiều nước dần được chuyển sang các giống chịu hạn tốt hơn. Một số vùng lúa thiếu nước chuyển sang trồng nho, táo, nha đam hoặc cây ăn quả thích nghi khí hậu khô nóng. Các mô hình nông nghiệp thông minh, ứng dụng cảm biến độ ẩm, tưới tự động… cũng xuất hiện ngày càng nhiều. Điều đáng nói sự thay đổi ấy không còn mang tính phong trào. Người dân đã bắt đầu hiểu rằng nước không phải nguồn tài nguyên vô tận. Trong bối cảnh khí hậu ngày càng cực đoan, việc tiết kiệm và sử dụng hiệu quả nguồn nước được xem là yếu tố quyết định để duy trì sinh kế và phát triển sản xuất bền vững.

Khi những đợt hạn kéo dài không còn là chuyện bất thường buộc chính quyền lẫn người dân phải thay đổi tư duy từ “chống hạn” sang “thích ứng với hạn”. Tại cuộc họp xây dựng Đề án bảo đảm an ninh nguồn nước và an toàn hồ chứa nước vào cuối tháng 4, đồng chí Trịnh Minh Hoàng - Phó Chủ tịch UBND tỉnh nhấn mạnh, một trong những hướng đi quan trọng là xây dựng hệ thống kết nối nguồn nước giữa các hồ chứa nước, các khu vực trong toàn tỉnh. Nơi nào dư nước có thể hỗ trợ nơi khô hạn. Nguồn nước phải được điều hòa linh hoạt bằng một hệ thống có sự kết nối với nhau thay vì nằm đơn lẻ, rời rạc.

Qua thực tế các hồ chứa và những cuộc trao đổi với cán bộ thủy lợi, có thể thấy, dù hồ đập, kênh mương tiếp tục được đầu tư, mở rộng nhưng nếu rừng đầu nguồn suy giảm thì nguy cơ thiếu nước vẫn sẽ ngày càng nghiêm trọng. Người làm thủy lợi hiểu rất rõ điều đó. Rừng chính là nơi giữ nước tự nhiên lớn nhất. Khi những cánh rừng đầu nguồn bị tổn thương, khả năng giữ nước giảm theo. Mùa mưa, nước đổ ào ào gây lũ. Mùa nắng, dòng chảy cạn nhanh hơn. Hồ chứa nước cũng bị bồi lấp nhanh hơn bởi đất đá từ thượng nguồn trôi xuống. Bởi vậy, trong nhiều cuộc họp về bảo đảm an ninh nguồn nước, đồng chí Trịnh Minh Hoàng nhiều lần nhấn mạnh, công tác bảo vệ rừng chính là vấn đề sống còn đối với địa phương thường xuyên chịu tác động của khô hạn. Lời giải cho bài toán thiếu nước bền vững phải bắt đầu từ việc giữ rừng, phục hồi hệ sinh thái đầu nguồn và bảo vệ các vùng sinh thủy tự nhiên.

Chiều muộn, trên cánh đồng vừa được mở nước theo lịch điều tiết, dòng nước vẫn chảy qua từng thửa ruộng. Xa xa, tiếng máy bơm vẫn đều đều vang lên trong gió nóng. Cuộc chiến với hạn hán vẫn còn nhiều khó khăn, nhưng trên miền đất từng nhiều lần oằn mình vì khô khát, một tư duy mới đang hình thành: Từ bị động sang chủ động; từ chống chọi sang thích ứng. Giữa nắng gió khắc nghiệt, đó cũng chính là hướng đi bền vững để bảo đảm an ninh nguồn nước và ổn định sinh kế cho người dân.

Hiện toàn tỉnh có 56 hồ chứa nước với tổng sức chứa hơn 700 triệu m³ nước, khoảng 230 đập dâng, 95 trạm bơm, hơn 154km đường ống và hơn 4.400km kênh mương thủy lợi. Hệ thống hạ tầng thủy lợi cơ bản đảm bảo tưới cho lúa 2 vụ/năm, 80% diện tích đất trồng trọt, phục vụ nuôi trồng thủy sản. Đồng thời, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, công nghiệp và dịch vụ.

ĐÌNH LÂM - CÔNG ĐỊNH - HẢI LĂNG