Bảo tồn Thành cổ Diên Khánh: Cần có giải pháp tổng thể

Với tuổi đời hơn 230 năm, Thành cổ Diên Khánh là di tích có giá trị đặc biệt trên vùng đất Khánh Hòa. Tuy nhiên, để việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích thực sự hiệu quả cần có những giải pháp tổng thể. Trong đó, chú trọng nghiên cứu, phục dựng một số công trình bên trong thành, đồng thời bảo tồn cả hệ thống di tích phụ cận và không gian sống của cộng đồng.

Bảo tồn tổng thể

Thành cổ Diên Khánh được xây dựng năm 1793, là công trình tiêu biểu của kiến trúc quân sự kiểu Vauban ở Việt Nam. Dù mang nhiều giá trị, công tác bảo tồn và phát huy giá trị Thành cổ Diên Khánh đến nay vẫn còn nhiều hạn chế. Ước tính mỗi năm, nơi đây chỉ đón khoảng 10.000 - 30.000 lượt khách, trong đó 90% là khách nội địa, thời gian tham quan trung bình chỉ 30 - 60 phút.

Tại hội thảo “Bảo tồn và phát huy giá trị Thành cổ Diên Khánh - Động lực phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế - xã hội tỉnh Khánh Hòa” do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT-DL) tổ chức đầu tháng 10, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Năng - nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam chỉ ra rằng: Từ trước đến nay, việc trùng tu Thành cổ Diên Khánh chủ yếu tập trung vào phần “vỏ” là cổng thành, tường thành và hào thành. Thời gian tới, cần phục hồi một số công trình chính bên trong thành, bởi nếu chỉ có phần “vỏ” thì khó thu hút du khách. 

Cửa Bắc Thành cổ Diên Khánh.

Chung mối quan tâm ấy, Tiến sĩ Lương Chánh Tòng - giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh) cho biết, qua các nguồn sử liệu và bản vẽ của người Pháp vào nửa sau thế kỷ XIX, có thể hình dung trong Thành Diên Khánh từng có hành cung, công đường, dinh thự của quan trấn thủ và hệ thống quan, lại, tào, ty; kho tàng, trại lính, trại giam, nhà ăn, khu chữa bệnh... Đợt khai quật tháng 7-2026, đã phát lộ dấu tích nền móng kiến trúc trung tâm của thành. Thời gian tới, cần đầu tư nghiên cứu tổng thể về khảo cổ học, đồng thời kết hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa bảo tồn và phát huy giá trị di tích.

Không chỉ dừng ở các công trình bên trong thành, Thạc sĩ Phạm Mạnh Cường - Trưởng phòng Nghiên cứu tiêu chuẩn và công nghệ bảo tồn di tích, Viện Bảo tồn di tích (thuộc Bộ VH-TT-DL) cho rằng, việc bảo tồn và phát huy giá trị Thành cổ Diên Khánh cần được đặt trong tổng thể một hệ thống di sản, bao gồm vật thể, không gian, cảnh quan, khảo cổ, cộng đồng, ký ức và các di tích phụ cận. Trong đó, thành cổ giữ vai trò hạt nhân, còn 13 di tích phụ cận như: Văn miếu Diên Khánh, Am Chúa, miếu thờ Trịnh Phong, đền thờ Trần Quý Cáp... là mạng lưới vệ tinh. Công nghệ số là công cụ hỗ trợ quản lý, diễn giải. Từ nay đến năm 2030, cần củng cố nền tảng bảo tồn, hoàn thiện cơ sở dữ liệu, xử lý các hạng mục ưu tiên; giai đoạn 2031 - 2035, mở rộng sang hình thành mạng lưới di sản Diên Khánh; đến năm 2045, Thành cổ Diên Khánh trở thành một không gian di sản thành lũy tiêu biểu, phát triển bền vững.

Hài hòa bảo tồn và phát triển

Hiện nay, trong Thành cổ Diên Khánh có trụ sở một số cơ quan Nhà nước và gần 300 hộ dân với khoảng 1.000 nhân khẩu sinh sống. Vì vậy, khi đề xuất đến định hướng bảo tồn và phát huy giá trị di tích, các chuyên gia nhấn mạnh, Thành cổ Diên Khánh không phải là một di tích “đóng” mà là một di sản “sống”. Theo PGS.TS Đặng Văn Bài - Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, khi tiếp cận từ góc độ di sản học hiện đại, di tích không còn là một thực thể vật chất tĩnh tại cần “đóng khung” mà là một hệ sinh thái di sản luôn vận động. Điều đó đòi hỏi gắn kết bảo tồn vật thể, gìn giữ ký ức phi vật thể với bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân địa phương. Việc tích hợp kinh tế di sản với công nghiệp văn hóa sẽ giúp chuyển hóa di tích từ một “chi phí bảo tồn thụ động” thành một “tài sản kinh tế năng động”, vừa tạo nguồn thu để tái đầu tư cho tu bổ, vừa bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân.

Khu vực Thành cổ Diên Khánh nhìn từ trên cao. Ảnh: G.Đ

Đồng quan điểm đó, Thạc sĩ Nguyễn Thị Hà - nghiên cứu viên Viện Bảo tồn di tích đề nghị, việc bảo tồn Thành cổ Diên Khánh cần chuyển từ tư duy “bảo vệ một đường ranh giới” sang “quản lý một vùng cảnh quan di sản”. Theo đó, Thành cổ Diên Khánh không chỉ được giữ lại như một di tích lịch sử mà còn là một không gian văn hóa sống, được cộng đồng nhận diện, thế hệ trẻ tiếp cận, du khách trải nghiệm và được quản lý bằng những phương thức phù hợp với đô thị hiện đại.

Theo ông Lê Văn Hoa - Phó Giám đốc Sở VH-TT-DL, UBND tỉnh đang thuê đơn vị tư vấn xây dựng Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di tích Thành cổ Diên Khánh giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Đề án sẽ xác định các giai đoạn triển khai và những công trình cần trùng tu.

XUÂN THÀNH