Kỷ niệm 72 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ (7-5-1954 - 7-5-2026):

Roman Karmen và những thước phim lịch sử 

Chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7-5-1954 đánh dấu sự sụp đổ hoàn toàn của thực dân Pháp ở Đông Dương. Thắng lợi vĩ đại ấy không chỉ là mốc son trong lịch sử dân tộc Việt Nam, mà còn trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho những người làm nghệ thuật. Ngay sau sự kiện lịch sử này, đạo diễn người Nga Roman Karmen đã thực hiện bộ phim tài liệu "Việt Nam" nhằm mang đến cho thế giới góc nhìn về cuộc kháng chiến chống Pháp của dân tộc Việt Nam mà đỉnh cao là chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ.

Bút pháp điện ảnh tài tình

Trong cuốn bút ký "Ánh sáng trong rừng thẳm", đạo diễn Roman Karmen cho biết, vào thời điểm đó, người dân Liên Xô biết rất ít về Việt Nam. Lãnh đạo Liên Xô đã thông qua quyết định cử một nhóm quay phim sang Việt Nam để làm bộ phim tài liệu, đưa Việt Nam đến gần hơn với hàng triệu người dân Liên Xô và cư dân các nước khác. Ngay khi chiến dịch Điện Biên Phủ vừa khép lại, ông cùng 2 nhà quay phim Evghenhi Mukhin và Vladimir Yeshurin đã lên đường đến Việt Nam. Họ đáp chuyến bay Moscow - Bắc Kinh, rồi đi tàu lửa đến sát biên giới, sau đó vượt đường bộ sang Việt Nam vào ngày 24-5-1954 trong bầu không khí còn nguyên hơi thở của chiến trận. Vì thời gian gấp rút, đoàn làm phim chia thành 3 nhóm hoạt động cùng lúc: Karmen phụ trách chiến khu Việt Bắc, gặp gỡ và ghi hình các lãnh tụ cách mạng; nhóm Yeshurin đi sâu vào đời sống nhân dân ở khu IV; nhóm Mukhin có sự tham gia của nhà văn Nguyễn Đình Thi, quay phim Nguyễn Khắc Lợi lên thẳng Điện Biên và nhiều tỉnh khác.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và đạo diễn Roman Karmen cùng nhà quay phim Vladimir Yeshurin trong quá trình quay bộ phim tài liệu "Việt Nam" năm 1954.

Roman Karmen hồi tưởng lại: “Chúng tôi đã được thông báo, đừng mạo hiểm, hãy chọn phim trắng đen, phim màu khó có thể chịu được khí hậu nhiệt đới với nhiệt độ và độ ẩm cao! Nhưng việc làm phim về Việt Nam mà không có màu sắc là không thể chấp nhận được, các nhà quay phim nhất trí quyết định. Người xem sẽ không cảm ơn chúng tôi nếu chúng tôi không cho họ xem màu sắc của thiên nhiên Việt Nam, sông, núi, đồng bằng, chân dung con người Việt Nam". Suốt 7 tháng ròng rã trên đất Việt Nam, Roman Karmen và đoàn phim đã tiếp cận những nhân vật quan trọng bậc nhất của thời đại: Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Thủ tướng Phạm Văn Đồng, nhà thơ Tố Hữu, các nhà khoa học lừng danh như: Trần Đại Nghĩa, Phạm Ngọc Thạch. Trong phim, khán giả được tận mắt chứng kiến cảnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp dưới hầm chỉ huy, những hình ảnh của ý chí và trí tuệ quân sự đã làm nên kỳ tích Điện Biên; cảnh bộ đội ta xông lên tấn công hầm De Castries trong khói lửa... Đặc biệt, để có cái nhìn toàn diện về cuộc chiến, Roman Karmen còn chủ động tìm gặp tướng De Castries (lúc này đang bị bắt làm tù binh) để ghi lại suy nghĩ của ông về sự thất bại của Pháp ở Việt Nam và sự cần thiết phải chấm dứt chiến tranh ở Đông Dương. Trong phim, De Castries thừa nhận về sự sai lầm của quân đội thực dân Pháp khi đánh giá sức mạnh của quân đội nhân dân Việt Nam: "Quân đội Việt Nam đã cho thấy một chiến lược cao trong trận chiến này. Tướng Navarre đã tập trung một "nắm đấm" quân sự quan trọng ở Điện Biên Phủ, nhưng chiến thuật tập trung của ông ta đã bị chiến lược của tướng Võ Nguyên Giáp bẻ gãy. Ngoài ra, Navarre đánh giá quá thấp bộ binh và pháo binh Việt Nam và đánh giá quá cao pháo binh và không quân Pháp. Nhưng những chiếc máy bay của chúng tôi không thể xuống thấp hơn ba nghìn mét do sức mạnh của pháo binh Việt Nam”.

Một trong những điểm làm nên sức hút đặc biệt của bộ phim chính là bút pháp điện ảnh tài tình của Karmen. Ông khéo léo kết hợp giữa những thước phim tư liệu thực tế của các nhà quay phim Việt Nam hàng đầu thời đó như: Mai Lộc, Tiến Lợi, Hồng Nghi, Quang Huy (cảnh máy bay bị bộ đội ta bắn rơi, cảnh đoàn tàu hỏa của Pháp bị quân ta đốt cháy...) với những cảnh được dàn dựng lại dựa trên sự thật lịch sử. Cảnh kéo pháo vào trận địa, cảnh quân ta mang máy móc rời thủ đô đi kháng chiến, hay trận chiến ác liệt giữa quân ta và địch ở Điện Biên Phủ đều được tái hiện chân thực đến mức khán giả xem mà như đang sống lại những giờ phút hào hùng ấy. 

Những thước phim chân thực

Đoàn phim cũng đi khắp miền Bắc và miền Trung để ghi lại bức tranh toàn diện về đất nước và con người Việt Nam: Cảnh cải cách ruộng đất ở Thanh Hóa - Nghệ An, những điệu múa của đồng bào Thái, Mường, cảnh người dân tát nước giã gạo bên guồng nước, hay những du kích kiên cường trong rừng sâu.

Cảnh bộ đội tiến về Hà Nội tháng 10-1954 trong phim của đạo diễn Roman Karmen.

Đầu tháng 10-1954, đoàn làm phim tụ hội về Hà Nội để ghi lại thời khắc trọng đại: Thực dân Pháp rút quân và đoàn quân giải phóng tiến vào tiếp quản thủ đô. Đây là những thước phim màu duy nhất còn lưu lại về Ngày Giải phóng thủ đô 10-10-1954, bởi lúc đó không có nhà làm phim tài liệu nào của Việt Nam có mặt kịp thời. Nhóm làm phim của Roman Karmen đã ghi lại cảnh lính Pháp lặng lẽ rút qua cầu Long Biên, rồi phố xá như sống lại khi hàng nghìn lá cờ đỏ sao vàng đồng loạt tung bay, người dân ùa ra đường reo mừng, khóc vì sung sướng, nâng bổng trẻ em lên cao trong ngày hội non sông. Những ngày sau giải phóng thủ đô, nhóm làm phim tiếp tục quay thêm các cảnh phản ánh nỗ lực khôi phục nền kinh tế bị chiến tranh tàn phá; cảnh xây dựng đường sắt Hà Nội - Nam Quan, thu hoạch lúa tập thể, khôi phục hệ thống thủy lợi…

Tháng 12-1954, sau gần 7 tháng gắn bó với mảnh đất và con người Việt Nam, Roman Karmen cùng đoàn phim lên đường về nước, mang theo gần 40.000m phim - "những thước phim khắc họa chủ nghĩa anh hùng và lòng dũng cảm của một dân tộc trong hai tư cách là chiến binh và người lao động". Năm 1955, Roman Karmen đã hoàn thành phim "Việt Nam" và bộ phim trở thành thiên anh hùng ca kinh điển về cuộc kháng chiến chống Pháp của dân tộc Việt Nam, đỉnh cao là chiến thắng Điện Biên Phủ. 

Năm 2004, nhân kỷ niệm 50 năm chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Đài Truyền hình Việt Nam mới mua lại bản quyền phim màu nguyên gốc để phát sóng, lần đầu tiên mang đến cho khán giả trong nước bản đầy đủ và sống động nhất của thiên anh hùng ca ấy.

THÀNH NGUYỄN