Sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự: Tinh gọn bộ máy, đưa điều tra về gần cơ sở

Từ ngày 1-3-2025, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện không còn được tổ chức. Để đáp ứng yêu cầu sau khi sắp xếp bộ máy, dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) đưa ra nhiều điểm mới. Đáng chú ý là luật hóa cơ chế ủy quyền điều tra cho Điều tra viên cao cấp, trung cấp là Trưởng, Phó Trưởng Công an cấp xã, điều chỉnh thẩm quyền điều tra của một số cơ quan có chức năng điều tra hình sự và đẩy mạnh chuyển đổi số trong điều tra hình sự.

Giao án về cơ sở, không để chậm trễ vì khoảng cách

Khi không còn tổ chức Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện, toàn bộ số án trước đây do cấp huyện thụ lý được chuyển về Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh. Số án này chiếm khoảng 80% tổng số vụ án xảy ra trên cả nước. Khối lượng công việc dồn về cấp tỉnh là rất lớn, đặt ra yêu cầu phải có cơ chế để vụ việc được xử lý ngay từ cơ sở. Công an tỉnh Khánh Hòa, cũng như công an các địa phương khác, đều phải đáp ứng yêu cầu này.

Căn cứ Nghị quyết số 190 ngày 19-2-2025 của Quốc hội, Bộ Công an và liên ngành tư pháp Trung ương đã ban hành văn bản về việc Thủ trưởng Cơ quan điều tra phân công, ủy quyền cho Phó Thủ trưởng và cho Điều tra viên trung cấp, cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã. Nội dung được phân công, ủy quyền gồm thực hiện một số biện pháp điều tra cấp bách ban đầu, giải quyết nguồn tin về tội phạm và điều tra vụ án hình sự. Tổng kết hơn một năm thực hiện cho thấy cơ chế này hiệu quả, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm sau khi tổ chức bộ máy mới.

Trên cơ sở đó, dự thảo Luật luật hóa cơ chế ủy quyền, phân công này, nâng các quy định từ văn bản dưới luật lên thành luật. Mục tiêu là để vụ việc được xử lý ngay tại cơ sở, nhất là ở các địa bàn vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo. Ở những nơi đó, việc chỉ đạo, tổ chức hoạt động điều tra phải kịp thời, không để việc giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố hay điều tra bị chậm trễ vì khoảng cách địa lý. Với địa bàn rộng, có cả vùng biển đảo và miền núi như Khánh Hòa, quy định này có ý nghĩa thiết thực.

Cũng nhằm tinh gọn bộ máy, dự thảo giao Bộ trưởng Bộ Công an và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định chi tiết về tổ chức bộ máy cơ quan điều tra trong Công an nhân dân và Quân đội nhân dân, căn cứ vào cơ cấu tổ chức của mỗi bộ. Quy định này bảo đảm tính chủ động, linh hoạt và sự thống nhất giữa tổ chức cơ quan điều tra với cơ cấu tổ chức của lực lượng. Khi hai bộ sắp xếp lại bộ máy, việc điều chỉnh sẽ thuận lợi hơn, đồng thời giúp Luật ổn định lâu dài sau khi được Quốc hội thông qua. Cơ quan soạn thảo khẳng định quy định này không làm thay đổi hay ảnh hưởng đến thẩm quyền tố tụng đã được Bộ luật Tố tụng hình sự quy định.

Điều chỉnh thẩm quyền, đẩy mạnh chuyển đổi số

Một nội dung quan trọng khác liên quan đến các cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra, gồm Hải quan, Kiểm lâm và Kiểm ngư. Thực tiễn thi hành luật cho thấy rất ít trường hợp các cơ quan này thực hiện thẩm quyền điều tra trọn vụ án trong thời hạn 1 tháng. Nguyên nhân là nhiều cơ quan không đủ điều kiện và nguồn lực để thực hiện thẩm quyền này.

Vì vậy, dự thảo Luật bỏ thẩm quyền thụ lý, điều tra, giải quyết toàn bộ vụ án trong thời hạn 1 tháng của các cơ quan này. Thẩm quyền bị bỏ gồm khởi tố vụ án, khởi tố bị can, tiến hành các hoạt động điều tra, kết thúc điều tra và chuyển hồ sơ sang Viện kiểm sát. Các cơ quan này chỉ giữ lại thẩm quyền khởi tố vụ án và tiến hành một số hoạt động điều tra trong thời hạn 7 ngày. Dự thảo cũng không quy định thẩm quyền trưng cầu giám định, yêu cầu định giá tài sản của các cơ quan này, cho phù hợp với chức năng và năng lực thực tế của họ.

Điều chỉnh này không làm hụt khâu xử lý ban đầu. Với các trường hợp phạm tội quả tang ở những địa bàn đặc thù như trên biển, các lực lượng Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư vẫn có thẩm quyền tiếp nhận, lập biên bản bắt giữ, bảo vệ hiện trường và thu giữ, tạm giữ vũ khí, hung khí. Họ cũng được bảo quản đồ vật, tài liệu liên quan và lấy lời khai ban đầu, rồi giải ngay người phạm tội đến hoặc báo ngay cho cơ quan điều tra có thẩm quyền. Với một tỉnh ven biển như Khánh Hòa, sự phối hợp giữa các lực lượng này với cơ quan điều tra của Công an sẽ tiếp tục giữ vai trò quan trọng.

Dự thảo còn bổ sung nguyên tắc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố và điều tra. Nội dung này nhằm thể chế hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết đề ra yêu cầu "đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo trong hoạt động của các cơ quan trong hệ thống chính trị". Việc ứng dụng công nghệ phải bảo đảm thống nhất, đồng bộ, liên thông, tuân thủ quy định về bảo vệ bí mật nhà nước, an ninh mạng, an ninh dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân, và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Những điểm mới của dự thảo Luật hướng tới một hệ thống cơ quan điều tra tinh gọn, linh hoạt và hiện đại, nơi vụ việc được tiếp nhận, xử lý nhanh ngay từ cơ sở. Khi được Quốc hội thông qua, Luật sẽ tạo hành lang pháp lý vững chắc để công an các địa phương nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

THÀNH LONG