Khi ruộng vườn thành lớp học

Những ngày qua, nhiều nông dân ở khu vực miền núi Khánh Sơn, Khánh Vĩnh được tham gia những buổi tập huấn đặc biệt diễn ra rộn ràng ngay giữa vườn cây. Không bảng đen, không bục giảng, nông dân chia thành từng nhóm nhỏ, tay cầm nắm đất, mắt dõi theo từng lớp phủ hữu cơ dưới những gốc cây. Kiến thức không nằm trên trang giấy, mà hiện ra sống động giữa ruộng vườn quen thuộc.

Học ngay trên thửa đất của mình

Cán bộ kỹ thuật hướng dẫn nông dân nhận diện tình trạng cây trồng tại vườn bưởi.

Đó là cách các lớp tập huấn theo phương pháp “lớp học đồng ruộng” (FFS) đang được Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Khánh Hòa triển khai trong năm 2026, thuộc Dự án “Tăng cường khả năng chống chịu của nông nghiệp quy mô nhỏ với an ninh nguồn nước do biến đổi khí hậu khu vực Tây Nguyên và Nam Trung Bộ” (SACCR) do UNDP tài trợ.

Khác với hình thức tập huấn truyền thống, FFS đưa nông dân vào vai trò trung tâm của quá trình học. Lớp học diễn ra ngay tại ruộng vườn, nơi người dân trực tiếp quan sát, phân tích và thảo luận về chính mô hình sản xuất của mình.

Cán bộ kỹ thuật hướng dẫn nông dân thực hành xử lý cỏ, tạo lớp phủ giữ ẩm trong vườn cây.

Tại các lớp học, không khí diễn ra sôi nổi. Nông dân được chia nhóm, cùng quan sát độ ẩm đất, lớp phủ hữu cơ, tình trạng sinh trưởng của cây. Từ những quan sát đó, các nhóm thảo luận, đưa ra nhận định và giải pháp phù hợp. Cán bộ kỹ thuật đóng vai trò hướng dẫn, gợi mở, giúp người học tự rút ra kết luận. Bà Nguyễn Thị Nhung - cán bộ hướng dẫn lớp FFS Tây Khánh Sơn 1 cho biết: “Khi nông dân tự phát hiện vấn đề và tìm ra cách xử lý, việc áp dụng sẽ hiệu quả hơn nhiều so với cách truyền đạt một chiều. Cách học này giúp nông dân hiểu bản chất, không còn làm theo thói quen mà chuyển sang làm theo khoa học”.

Chuyển biến từ việc “học tại chỗ, làm tại chỗ”

Lớp học tổ chức ngay tại vườn sầu riêng, nông dân cùng trao đổi kinh nghiệm thực tế.

Sau các buổi tập huấn, những thay đổi đã bắt đầu xuất hiện trong cách chăm sóc vườn của người dân. Tại nhiều khu vực ở Tây Khánh Sơn, lớp phủ hữu cơ từ cỏ, lá cây, phụ phẩm nông nghiệp được giữ lại thay vì dọn sạch như trước. Nhờ đó, đất giữ ẩm tốt hơn, giảm công tưới nước trong những ngày nắng. Ông Cao Xuân Tuyện - hộ trồng sầu riêng nhiều năm ở xã Tây Khánh Sơn cho biết, điều ông nhận được qua lớp học không phải là “thêm kỹ thuật mới”, mà là cách hiểu lại những gì mình đang làm. “Trước đây, tôi cứ nghĩ chăm cây là phải dọn sạch cỏ, tưới càng nhiều càng tốt. Nhưng qua lớp học, mới thấy nhiều cái mình làm lại chưa đúng. Giữ lớp phủ tự nhiên giúp đất mát hơn, giữ nước lâu hơn, cây đỡ bị "sốc" khi nắng lên. Mùa khô này sẽ đỡ tốn công tưới - giảm sức, giảm chi phí mà cây vẫn khỏe”, ông Tuyện nói.

Mô hình nông dân hướng dẫn nông dân tại hộ dân.

Tại xã Tây Khánh Vĩnh, bà Nguyễn Thị Tình - hộ trồng bưởi tham gia lớp FFS ấn tượng với cách học “cầm tay chỉ việc”. Bà Tình cho hay: “Trước đây, đi tập huấn thường nghe là chính, về nhiều khi không nhớ hết. Còn học kiểu này là làm ngay tại vườn của mình nên rất dễ hiểu. Ví dụ như cách giữ ẩm hay cách tận dụng cỏ, lá trong vườn áp dụng được liền”. Không chỉ áp dụng cho vườn nhà, bà còn hướng dẫn lại cho các hộ khác trong thôn làm theo. 

Lớp học đồng ruộng (FFS - Farmer Field School) là phương pháp tập huấn học tại ruộng vườn. Nông dân trực tiếp quan sát, thảo luận, thực hành trên chính mô hình sản xuất.

Nông dân hướng dẫn nông dân (F2F - Farmer to Farmer) là mô hình lan tỏa kiến thức sau tập huấn FFS. Nông dân nòng cốt được đào tạo sẽ “cầm tay chỉ việc” cho các hộ khác.

Theo kế hoạch, trong năm 2026, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tổ chức 4 lớp FFS cho 79 nông dân tại các xã: Đông Khánh Sơn, Tây Khánh Sơn và Tây Khánh Vĩnh; mỗi lớp gồm 3 buổi học, triển khai trực tiếp tại vườn của hộ dân. Các chuyên đề tập huấn được thiết kế linh hoạt theo từng loại cây trồng như: Sầu riêng, bưởi; nội dung tập trung vào quản lý đất và sinh khối, giữ ẩm, tưới nước hợp lý, bảo vệ và cải tạo đất. Riêng trong tháng 3, các lớp tập trung vào chuyên đề quản lý sinh khối và nước tưới - những nội dung quan trọng trong giai đoạn chuyển mùa.

Ông Nguyễn Đức Thuận - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Sở Nông nghiệp và Môi trường) cho biết: “Chương trình đặt mục tiêu ít nhất 60% nông dân áp dụng kiến thức vào thực tế, góp phần tăng 10 đến 20% năng suất cây trồng và nâng cao khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu. Đáng chú ý, từ nền tảng FFS, mô hình “nông dân hướng dẫn nông dân” (F2F) tiếp tục được triển khai. Theo đó, các nông dân nòng cốt sau khi được tập huấn sẽ trực tiếp hướng dẫn lại cho các hộ khác trong cộng đồng. Mỗi nông dân nòng cốt có thể hỗ trợ từ 15 đến 30 hộ, tạo hiệu ứng lan tỏa rộng rãi. Bên cạnh những kết quả tích cực, việc triển khai các lớp FFS vẫn còn không ít khó khăn do địa bàn miền núi rộng, giao thông cách trở, trình độ nông dân không đồng đều. Tuy nhiên, chính phương pháp “học tại chỗ, làm tại chỗ” đã giúp khắc phục phần nào những hạn chế này”.

Từ những lớp học giản dị giữa vườn, nông dân đang dần hình thành thói quen canh tác khoa học, giúp giảm chi phí và thích ứng tốt hơn với điều kiện thời tiết cực đoan. Việc kết hợp giữa phương pháp FFS và F2F không chỉ nâng cao hiệu quả tập huấn, mà còn tạo ra cơ chế lan tỏa kiến thức bền vững trong cộng đồng. Khi mỗi nông dân trở thành một “người truyền dạy”, tri thức nông nghiệp sẽ tiếp tục được nhân rộng, góp phần xây dựng nền nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu ngay từ cơ sở.

THANH XUÂN