Cần kiểm soát chặt thẩm quyền điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp

Chiều 10-11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận về dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật. Tham gia góp ý, đồng chí Lê Hữu Trí - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định nhằm kiểm soát chặt thẩm quyền ban hành văn bản dưới luật, nâng cao chất lượng tham vấn, đánh giá tác động chính sách, đặc biệt là bảo đảm cơ chế kiểm soát đối với việc điều chỉnh quy định của luật trong những trường hợp khẩn cấp.

Theo đồng chí Lê Hữu Trí, dự thảo Luật Văn bản quy phạm pháp luật đã đề cập tương đối toàn diện các khâu trong quy trình xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật, từ xác định chính sách, lập pháp, ban hành văn bản đến kiểm tra, rà soát và đánh giá hiệu quả sau ban hành. Tuy nhiên, để bảo đảm tính đồng bộ, minh bạch và khả thi của hệ thống pháp luật, đại biểu cho rằng một số quy định cần tiếp tục được chỉnh lý theo hướng rõ thẩm quyền, rõ giới hạn và rõ trách nhiệm.

Đồng chí Lê Hữu Trí phát biểu thảo luận.

Không để văn bản dưới luật làm phát sinh chính sách mới

Góp ý về quy định giao ban hành văn bản quy định chi tiết và quy định nội dung tại Điều 8, đồng chí Lê Hữu Trí cho rằng ranh giới giữa hai cơ chế này chưa thật sự rõ ràng. Đặc biệt, việc cho phép giao quy định nội dung căn cứ vào thẩm quyền quản lý nhà nước, tình hình thực tiễn hoặc yêu cầu phân quyền, phân cấp có phạm vi khá rộng, tiềm ẩn nguy cơ những vấn đề thuộc thẩm quyền quyết định của Quốc hội lại được chuyển xuống văn bản dưới luật. Những vấn đề cơ bản liên quan đến quyền, nghĩa vụ của người dân, chính sách, điều kiện kinh doanh, thủ tục hành chính, nghĩa vụ tài chính và giới hạn quyền lực phải được quy định rõ trong luật. Việc giao quy định nội dung cần xác định cụ thể vấn đề, phạm vi, đối tượng, nguyên tắc và giới hạn thực hiện; không được làm phát sinh chính sách mới, nghĩa vụ, điều kiện, thủ tục hành chính hoặc chế tài ngoài căn cứ luật định.

Đồng chí Lê Hữu Trí đề nghị hồ sơ trình phải có danh mục cụ thể các nội dung được giao, cơ quan chịu trách nhiệm và thời hạn ban hành. Cơ quan thẩm định, thẩm tra cần đánh giá thực chất tính cần thiết và giới hạn của việc giao, không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra tính đầy đủ, hợp lệ của hồ sơ. Đối với quy định về thủ tục hành chính, cần xác định đầy đủ cơ quan giải quyết, đối tượng thực hiện, thành phần hồ sơ, trình tự, thời hạn, phí, lệ phí và kết quả giải quyết nhằm kiểm soát việc phát sinh thủ tục, chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp.

Nâng cao chất lượng tham vấn, đánh giá tác động chính sách

Đối với quy định về phản biện xã hội, tham vấn và đánh giá tác động chính sách tại Điều 6, Điều 29 và Điều 31, đồng chí Lê Hữu Trí nhấn mạnh yêu cầu phải bảo đảm tính thực chất, tránh tình trạng tham vấn, đánh giá tác động chỉ mang tính hình thức, trở thành thủ tục hợp thức hóa những chính sách đã được định hình từ trước.

Bên cạnh đó, thời gian nghiên cứu hồ sơ có ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng phản biện xã hội. Đối với những dự thảo luật có chính sách phức tạp, tác động lớn đến người dân và doanh nghiệp, cơ quan chủ trì soạn thảo cần cung cấp đầy đủ hồ sơ, bảo đảm thời gian nghiên cứu hợp lý và chủ động tiếp cận các nhóm chịu tác động trực tiếp. Việc tiếp thu, giải trình ý kiến cần được công khai theo từng nhóm vấn đề, nêu rõ nội dung được tiếp thu, chỉnh lý và lý do không tiếp thu.

Đồng chí Lê Hữu Trí đề nghị bổ sung quy định đối với những dự án luật, pháp lệnh, nghị quyết tuy không thuộc diện bắt buộc xây dựng chính sách nhưng có nội dung tác động lớn đến quyền, nghĩa vụ, điều kiện kinh doanh, thủ tục hành chính, nghĩa vụ tài chính hoặc chế tài thì vẫn phải thực hiện quy trình xây dựng chính sách đối với chính nội dung đó.

Việc đánh giá tác động cũng cần xem xét đầy đủ phương án không ban hành quy định mới, các phương án thay thế, chi phí tuân thủ, tác động đến nhóm yếu thế, khả năng thực thi tại địa phương và nguồn lực cần thiết. Theo đại biểu, đánh giá tác động phải thực sự là căn cứ để lựa chọn chính sách, chứ không phải tài liệu được lập nhằm hợp thức hóa phương án đã có sẵn.

Cơ chế khẩn cấp phải có giới hạn và được kiểm soát

Một trong những nội dung được đồng chí Lê Hữu Trí đặc biệt quan tâm là quy định về trình tự, thủ tục rút gọn tại Điều 53, Điều 54 và cơ chế ban hành nghị quyết điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp khẩn cấp tại Điều 59 đến Điều 65.

Đồng chí Lê Hữu Trí đồng tình với việc cần có cơ chế để Nhà nước phản ứng nhanh trước những tình huống thực sự khẩn cấp, cấp bách, nhất là khi Quốc hội không thể họp. Tuy nhiên, đây là những cơ chế đặc biệt, có tác động trực tiếp đến nguyên tắc luật do Quốc hội ban hành và tính ổn định của hệ thống pháp luật. Vì vậy, việc áp dụng phải được xác định là ngoại lệ, có căn cứ, phạm vi, thời hạn và cơ chế kiểm soát rõ ràng.

Đối với trình tự, thủ tục rút gọn, quyết định áp dụng phải nêu rõ căn cứ pháp lý, tình huống thực tế, tính cấp bách, hậu quả nếu không ban hành kịp thời và những bước được rút gọn. Không áp dụng thủ tục này chỉ vì cơ quan soạn thảo chậm chuẩn bị hồ sơ, chậm tiến độ hoặc chưa hoàn thành việc lấy ý kiến. Các khâu đánh giá tác động, thẩm định, thẩm tra tối thiểu vẫn phải được thực hiện, có thể rút ngắn thời gian nhưng không được bỏ qua hoàn toàn.

Riêng đối với cơ chế cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội hoặc Chính phủ ban hành nghị quyết điều chỉnh quy định của luật trong trường hợp đặc biệt, khẩn cấp, đại biểu đề nghị quy định cụ thể nội dung được phép điều chỉnh, giới hạn điều chỉnh, thời hạn hiệu lực và trách nhiệm báo cáo Quốc hội.

Theo đó, nghị quyết cần xác định rõ thời điểm kết thúc hiệu lực, tránh tình trạng quy định mang tính tạm thời kéo dài mà không được xem xét lại. Tại kỳ họp gần nhất, cơ quan ban hành phải báo cáo Quốc hội xem xét việc tiếp tục áp dụng, sửa đổi, thay thế hoặc chấm dứt hiệu lực nghị quyết. Đồng thời, cần có quy định chuyển tiếp để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân đã thực hiện theo nghị quyết trong thời gian văn bản có hiệu lực.

Gắn trách nhiệm cá nhân với hiệu quả thực thi pháp luật

Bên cạnh những nội dung trên, đồng chí Lê Hữu Trí đề nghị tăng cường trách nhiệm tổ chức thi hành và đánh giá hiệu quả sau ban hành tại Điều 73 và Điều 80. Theo đại biểu, thực tiễn vẫn còn tình trạng văn bản được ban hành nhưng thiếu điều kiện thi hành, văn bản hướng dẫn chậm, cách hiểu giữa các cơ quan chưa thống nhất, khiến người dân và doanh nghiệp phải đi lại, bổ sung hồ sơ nhiều lần.

Do đó, cần xác định rõ cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm tổng thể đối với từng văn bản, nhất là văn bản liên ngành hoặc có tác động lớn. Việc đánh giá hiệu quả sau ban hành phải có thời hạn, tiêu chí và trách nhiệm cụ thể. Đối với những chính sách thí điểm, kết quả đánh giá phải là căn cứ bắt buộc trước khi quyết định kéo dài, mở rộng hoặc luật hóa chính sách.

Về trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền tại Điều 81, đại biểu cho rằng cần phân định rõ trách nhiệm theo từng công đoạn, từ người quyết định chính sách, cơ quan lập đề xuất, cơ quan chủ trì soạn thảo đến cơ quan thẩm định, thẩm tra và người ký ban hành. Việc xem xét trách nhiệm phải căn cứ vào nhiệm vụ, quyền hạn được giao, hành vi thực tế, mức độ lỗi, hậu quả và việc thực hiện nghĩa vụ kiểm tra, giám sát, tránh tình trạng trách nhiệm tập thể nhưng không xác định được trách nhiệm cá nhân.

Đồng thời, cần có cơ chế bảo vệ người làm công tác xây dựng pháp luật khi đã thực hiện đúng quy trình, trung thực, có căn cứ chuyên môn và không có lỗi cố ý. Theo đại biểu, tăng cường trách nhiệm phải đi đôi với bảo vệ người thực thi đúng pháp luật, dám đề xuất, dám đổi mới; nếu không, có thể phát sinh tâm lý né tránh, không dám quyết định đối với những vấn đề mới, khó.

Nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng công tác lập pháp, đồng chí Lê Hữu Trí cho rằng, mục tiêu không phải là ban hành thật nhiều quy định hoặc ban hành nhanh nhất, mà quan trọng hơn là pháp luật phải giải quyết đúng những vấn đề phát sinh từ thực tiễn, không tạo thêm rào cản cho người dân và doanh nghiệp, đồng thời kiểm soát hiệu quả quyền lực của cơ quan lập quy và cơ quan thực thi.

Đồng chí Lê Hữu Trí đề nghị Quốc hội và cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát từng điều, khoản, điểm của dự thảo theo hướng rõ thẩm quyền, rõ giới hạn, rõ trách nhiệm và rõ cơ chế kiểm soát. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, khả thi và thực sự đi vào cuộc sống.

TRÍ NGHĨA