Hoàn thiện hành lang pháp lý cho công tác hòa giải ở cơ sở

Trong khuôn khổ chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tham gia thảo luận tại tổ về Dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), đồng chí Chamaléa Thị Thủy - Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo, đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa nhận định: Việc sửa đổi luật đã có những điểm mới phù hợp với thực tiễn, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước về công tác hòa giải ở cơ sở. Từ thực tiễn của tỉnh Khánh Hòa, đồng chí Chamaléa Thị Thủy đã có những đề xuất để đảm bảo tính khả thi khi luật được thông qua. 

Đồng chí Chamaléa Thị Thủy tham gia thảo luận tại tổ.

- Đồng chí nhận định như thế nào về sự cần thiết của việc sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở trong bối cảnh thực hiện sắp xếp các đơn vị hành chính và đẩy mạnh chuyển đổi số hiện nay?

- Việc sửa đổi luật lần này là yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn và yêu cầu quản lý nhà nước trong việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho công tác hòa giải ở cơ sở. Hiện nay, chúng ta đang vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và tiến hành sắp xếp lại thôn, tổ dân phố, dẫn đến quy mô dân cư và địa bàn thay đổi căn bản. Bên cạnh đó, các nghị quyết của Trung ương đã đặt ra yêu cầu cao về chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Do đó, việc sửa đổi luật lần này không chỉ đơn thuần là rà soát kỹ thuật pháp lý mà chính là sự tái cấu trúc mô hình tự quản của Nhân dân nhằm đảm bảo tính tương thích với thực tiễn mới, kết hợp hài hòa giữa "tình và lý" để giải quyết mâu thuẫn ngay từ cơ sở.

- Khánh Hòa là địa phương có đông đồng bào dân tộc thiểu sinh sống. Đồng chí có kiến nghị như thế nào để những tiến bộ công nghệ sẽ không tạo ra “khoảng cách số” đối với các hòa giải viên ở vùng đồng bào dân tộc thiểu và miền núi?

- Tôi đánh giá cao việc đưa nội dung chuyển đổi số, đưa "trí tuệ nhân tạo" và "hòa giải trực tuyến" vào luật lần này. Đây là bước tiến so với luật năm 2013. Tuy nhiên, cần nhìn nhận thực tế là đội ngũ hòa giải viên, nhất là các hòa giải viên ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số phần lớn sẽ là người cao tuổi, có uy tín trong cộng đồng lại thường sẽ là nhóm đối tượng gặp nhiều rào cản nhất trong tiếp cận công nghệ. Vì vậy, nếu không có cơ chế hỗ trợ cụ thể, quy định này dễ mang tính hình thức. Vì vậy, tôi đề nghị cần quy định rõ trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong việc bảo đảm nguồn lực tập huấn, trang bị phương tiện để tránh tạo ra "khoảng cách số" ngay trong lực lượng nòng cốt này.

- Đồng chí có đề xuất gì để đảm bảo tính dân chủ nhưng vẫn phù hợp với thực tế về quy trình bầu hòa giải viên; vấn đề bảo mật thông tin; trách nhiệm của hòa giải viên và hiệu quả công tác quản lý nhà nước khi thực hiện hòa giải ở cơ sở?

- Dự thảo quy định kết quả bầu Hòa giải viên cơ sở chỉ được công nhận khi có trên 50% đại diện hộ gia đình tham gia. Thực tế tại khu vực đô thị hoặc các thôn, tổ dân phố sau sáp nhập có quy mô hàng nghìn hộ, việc huy động tỷ lệ này là vô cùng khó khăn. Điều này dễ dẫn đến hệ quả là các địa phương sẽ lạm dụng cơ chế "chỉ định" thay vì bầu cử dân chủ. Để bảo đảm bản chất của hòa giải là sự tín nhiệm từ cộng đồng, tôi kiến nghị cần nghiên cứu hạ ngưỡng tỷ lệ này hoặc bổ sung các hình thức lấy ý kiến linh hoạt hơn để cơ chế bầu cử thực sự khả thi (ví dụ thông qua đại diện các chi hội, đoàn thể tại khu dân cư hoặc kết hợp tổ chức trong cùng phiên bầu cử tổ trưởng tổ dân phố, trưởng thôn).

Đối với việc bảo mật thông tin đời tư và kinh doanh phải được xem là nguyên tắc tối thượng trong hòa giải. Hiện nay, dự thảo chỉ quy định chế tài "thôi làm hòa giải viên" đối với hành vi vi phạm. Tôi cho rằng mức xử lý này chưa tương xứng nếu việc tiết lộ thông tin gây ra thiệt hại thực tế về danh dự, uy tín hay kinh tế cho các bên. Tôi đề nghị bổ sung quy định dẫn chiếu, xác định rõ hòa giải viên vi phạm phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng theo pháp luật dân sự. Có như vậy, quyền lợi của người dân mới được bảo vệ trọn vẹn và tính nghiêm minh của pháp luật mới được đề cao.

Đối với công tác quản lý nhà nước về hòa giải ở cơ sở, việc thiếu quy định một cơ quan đầu mối cụ thể giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước là một "điểm nghẽn" có thể tạo ra khoảng trống trách nhiệm. Công tác hòa giải bao gồm nhiều nội dung phức tạp từ xây dựng chính sách, thanh tra đến hợp tác quốc tế. Khi triển khai cùng lúc 8 nhóm nội dung quản lý phức tạp từ chính sách đến thanh tra, nếu thiếu đầu mối rõ ràng sẽ tạo ra "khoảng trống trách nhiệm" trong giai đoạn chuyển tiếp. Vì vậy, việc cần phải kế thừa quy định của luật năm 2013, xác định rõ Bộ Tư pháp là cơ quan đầu mối sẽ đảm bảo sự xuyên suốt, chuyên nghiệp trong quản lý và triển khai luật trên phạm vi cả nước, đặc biệt là trong giai đoạn chuyển tiếp giữa hai văn bản luật là rất cần thiết.

- Xin cảm ơn đồng chí!

THÚY SƯƠNG (Thực hiện)