Kỷ niệm 81 năm ngày Nha Trang - Khánh Hòa kháng chiến (23-10-1945 - 23-10-2026):

Người “chép sử bằng hình” về Nha Trang - Khánh Hòa những ngày đầu kháng chiến chống Pháp

Trong dòng chảy lịch sử hào hùng của báo chí cách mạng Việt Nam, có những người đã dùng ống kính và ngòi bút của mình để “chép sử” dân tộc. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Bá Khoản (1917 - 1993) là một trong những người như thế. Ông là người đã ghi lại những hình ảnh vô giá về 101 ngày đêm về Mặt trận Nha Trang - Khánh Hòa kháng chiến (từ ngày 23-10-1945 đến 1-2-1946).

Cuối tháng 9-1945, thực dân Pháp nổ súng tái xâm lược Nam Bộ. Hưởng ứng lời kêu gọi "Nam tiến" của Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, các đoàn quân từ miền Bắc đã hăng hái lên đường chi viện cho miền Nam ruột thịt. Mặt trận Nha Trang - Khánh Hòa nhanh chóng trở thành một trong những mặt trận ác liệt nhất, là tiền tuyến lớn, điểm hội quân lịch sử.

Tháng 11-1945, ông Nguyễn Bá Khoản được cử làm Trưởng phái đoàn thanh tra các mặt trận ở miền Nam của Tổng bộ Việt Minh kiêm phóng viên chiến trường của Báo Cứu Quốc. Bị bệnh hen mạn tính, vũ khí chiến đấu của ông là chiếc máy ảnh Pronton II và cái bơm thuốc để chống lại những cơn hen suyễn bất thường. Chỉ trong vòng 2 tháng có mặt tại Mặt trận Nha Trang - Khánh Hòa (từ tháng 12-1945 đến tháng 1-1946), ông đã ghi lại hàng chục bức ảnh quý về quân và dân Khánh Hòa buổi đầu kháng chiến. Cho đến nay, ông được coi là phóng viên ảnh duy nhất có mặt tại Mặt trận Nha Trang - Khánh Hòa trong 101 ngày đêm chiến đấu ác liệt.

Ban Chỉ huy hầm số 1 Nha Trang chụp chung với phóng viên Nguyễn Bá Khoản (thứ ba từ trái qua) trước khi mở đợt tấn công tháng 1-1946.

Xem lại bộ sưu tập ảnh của ông về quãng thời gian này, chúng ta thấy đó không chỉ là những bức ảnh tư liệu đơn thuần, nó giúp thế hệ hôm nay và mai sau hình dung một cách chân thực nhất về khí thế, tinh thần, sự gian khổ, ác liệt của quân và dân Khánh Hòa trong 101 ngày đêm “chia lửa” với Nam Bộ, kìm chân giặc Pháp, góp phần viết nên trang sử vàng chói lọi của dân tộc.

Hình ảnh các chị em cứu thương xung phong, trạm quân y dã chiến là biểu tượng sáng ngời cho tinh thần “toàn dân kháng chiến”. Và chúng ta thấy đời sống thường nhật trong chiến tranh qua bức ảnh “Ăn cơm ở chân núi”. Giữa hai trận đánh, giữa lằn ranh sinh tử, những chiến sĩ vẫn quây quần bên nồi cơm, bình thản và lạc quan. Những bức ảnh đã thể hiện khí phách của thời đại. Dù chất lượng ảnh đã mờ theo thời gian, chúng ta vẫn thấy rõ sự cương nghị trong ánh mắt người lính trinh sát, sự tập trung cao độ của khẩu đội pháo “Nhắm tàu địch mà bắn”, sự tận tụy của nữ cứu thương đang quỳ gối băng bó cho đồng đội. Đó là hình ảnh Bộ trưởng Bộ Nội vụ kiêm Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Võ Nguyên Giáp và Luật sư Phan Anh có mặt tại đình làng Xuân Hòa (nay thuộc phường Ninh Hòa) cuối tháng 1-1946, nghe Ủy ban Quân chính Nam phần Trung Bộ báo cáo tình hình chiến trường. Và còn nhiều ảnh khác…

Những bức ảnh của ông về Mặt trận Nha Trang - Khánh Hòa đã được Báo Cứu Quốc tổ chức triển lãm vào ngày 18-3-1946 tại Thủ đô Hà Nội. Qua đó, giúp cán bộ, Nhân dân Thủ đô hiểu hơn về sự anh dũng của Khánh Hòa, quyết tâm kháng chiến đến thắng lợi cuối cùng.

Quân ta chiến đấu dũng cảm tại Nha Trang năm 1946. Ảnh: Nguyễn Bá Khoản

Ông Nguyễn Bá Khoản đã tặng lại những bức ảnh này cho tỉnh Khánh Hòa. Nhưng trên hết, ông đã để lại bằng chứng về lòng quả cảm, biểu tượng về tình quân dân và những hình ảnh bất tử về những ngày gian khổ mà hào hùng của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Ông thực sự là một “người chép sử bằng hình ảnh” bậc thầy, khi ống kính của ông có khả năng thâu tóm cả tầm vóc vĩ đại lẫn những điều bình dị nhất của kháng chiến. Khánh Hòa mãi biết ơn ông và đã đặt tên ông cho một con đường tại phường Bắc Nha Trang.

NGUYỄN QUỐC VIỆT (Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy)